Hermoni 
Eleştirel okuryazarlık, okuyucuları aktif katılımcı olarak görür. Ve okuyucuları sorgulamak, incelemek için metindeki mesajı pasif bir şekilde kabul ederek ötesini düşünmesini sağlar. Özellikle güç meselelerine odaklanır ve yansımayı, derin düşünmeyi, dönüşümü ve eylemi destekler. Bu düşünme ve dönüştürmeden sonra bir hareket, bir eylem istenir (Freire, 2003).
Eleştirel okuryazarlık illaki olumsuz eleştiri yapacak diye bir şey yoktur. Olumsuz bir tutuma bürünmeyi gerektirmez. Daha çok, bir konuya değişik yollardan bakabilmeyi ve nihayetinde değişiklik ve gelişim için olanaklar sağlar.
Eleştirel okuryazarlığa göre okuryazar olmak, sadece harfleri tanımak değil, sözcükleri ve dünyayı anlamaktır. Ayrıca sosyal, ekonomik, kültürel ve siyasal yönleriyle birlikte bireylerin okuma ve yazma kavramları içerisinde dönüt vermesini içerir.
Özellikle medya aracılığı ile dünyadaki güç odakları insanları istedikleri gibi yönlendirmektedirler. Ve yazılı, sözlü, görsel ve çoklu ortam metinlerini bunun için bir araç olarak kullanmaktadır. Günümüzde öğrenciler internet ve bilgisayar ortamında sürekli akan bilgi ve fikir deneyimi içerisindedir. Ve bu metinlerin doğru ya da yanlış bilgi içerdiği ile ilgili ayrım yapmakta zorlanmaktadırlar.
Eğitim süreci, bu yazılı ve görsel ortamların sağlıklı bir şekilde kullanılmasını sağlayabilir. Bu nedenle eğitim sürecinde gerçekleştirilecek eleştirel okuryazarlık uygulamaları ile öğrencinin okuduğunu, yazdığını ve gördüğünü daha fazla sorgulamasını sağlayabilir. Bunun yanı sıra metinlere farklı bakış açıları getirerek, derin anlamları ortaya çıkarabilir ve yeniden yorum yapabilirler (Dal, 2012). Bunun neticesinde öğrenciler, kendi deneyimleri, değerleri ve görüşleriyle okuduklarını ve yazarın amacını değerlendirme fırsatı bulacaklardır.
Eleştirel Okuryazarlık İlkeleri
McLaughlin ve DeVoogd (2004a), eleştirel okuryazarlık ilkelerini şu şekilde belirtmiştir:
- Yaygın olarak bilinen ve kabul gören ortak varsayımlara ve değerlere meydan okuma.
- Çok yönlü bakış açıları kullanma ve çekinik kalmış olan şeyleri hayal etme.
- Özellikle güç açısından farklılıkları içeren ilişkileri inceleme.
- Toplumsal adalet için harekete geçmek amacıyla okuryazarlık uygulamalarını kullanma ve yansıtma.
Eleştirel Okuryazarlık ve Eğitim
Paulo Freire’nin radikal eğitim hareketi doğrultusunda 1960’ların sonlarında ve 1970’ler boyunca ortaya attığı görüşleri, eleştirel okuryazarlık anlayışının temelleri olarak kabul edilebilir. Ayrıca eleştirel teori ve eleştirel pedagoji eleştirel okuryazarlığın temel kaynaklarıdır.
Eğitim hayatımızda okuryazarlık anlayışı alfabeye dayalı okuryazarlık, işlevsel okuryazarlık, eleştirel okuryazarlık ve yeni okuryazarlıklar olmak üzere bir gelişim gösterir. Okuryazarlık hareketlerinin ilk dönemi alfabeye dayalı okuryazarlıktır. Okuryazarlığın alfabe temelinde tanımlanması, okuma ve yazma eylemleriyle bir kodlama ve kod çözme becerisidir. Okuryazarlık hareketinde ikinci dönemi ise, Güneş (2000)’in ifadesi ile işlevsel okuryazarlık olarak adlandırmak mümkündür. Bu yaklaşımda okuryazarlık, bireyleri günlük hayatın içerisinde katılımcı bireyler olmaya doğru yönlendirmede bir araçtır. Eleştirel okuryazarlığı, okuryazarlık hareketinde üçüncü dönem olarak kabul edebiliriz. Bilgiyi sorgulama ve inceleme evresidir.
Eleştirel okuryazarlığı oluşturmak, ilköğretim eğitiminden yetişkinlerin öğrenimine kadar tüm seviyelerdeki eğitimi içerir. Kanada, ABD ve Avustralya gibi ülkelerde ders müfredatları anaokulundan üniversiteye kadar eleştirel okuryazarlık kazanımlarını içermektedir. Eleştirel okuryazarlığın gelişimi, öğrencileri toplumsal bağlamdaki basit eşitsizlikleri sorgulamaya teşvik eder. Örneğin bu konular sosyo-ekonomik durum, ırk, cinsiyet, cinsel yönelim vb. gibi güç konulardır.
Eleştirel Okuryazarlığı Öğrencilere Öğretme Stratejileri
Behrman (2006) ve McLaughlin ve DeVoogd (2004b), eleştirel okuryazarlık derslerinde kullanılan başlıca stratejileri şu şekilde ifade etmişlerdir:
1)Tamamlayıcı Metinler Okuma:
Derste ders kitaplarına ilave olarak öğrencileri topluma hazırlamak amacıyla internet kaynakları, televizyon programlarının kullanılmasıdır.
2)Çok Yönlü Metinler Okuma:
Aynı konuyla ilgili farklı yazarların eserlerini öğrencinin okuması, konu içeriğini ve yazarların bakış açılarını kavramasını sağlar.
3)Karşı Koyan Bir Bakış Açısı ile Okuma:
Karşı koyan bir bakış açısıyla okuyan öğrencinin bir metin tarafından öne sürülen fikirler üzerine düşünebilmesi ve üstün gelen değer veya anlamı yeniden oluşturabilmesi sağlanır.
4)Karşıt Metinler Oluşturma:
Öğrenciler okudukları metni yeniden değerlendirirler, zıt veya alternatif fikirler içeren yeni metinler oluştururlar.
5)Öğrencinin Seçmesi İçin Fırsatlar Tanıma:
Öğrenciler seçtikleri kitapları okurlar ve incelerle. Bu inceleme esnasında yazarın hangi fikirleri ön plana aldığını tespit ederler.
6)Toplumsal Eylem Takınma:
Öğrenciler ders ortamında elde ettikleri bilgi ve beceriyi, toplumu daha iyi tanımak ve yönlendirmek için sınıf dışına çeşitli uygulama ve faaliyetlerle taşırlar.
7) Medya ve Teknolojiyi Birleştirme:
Eleştirel okuryazarlığı sınıfa dâhil etmenin en popüler yöntemidir. İnternet, medya ve teknoloji, her toplumda gittikçe artan daha büyük bir işleve sahiptir.
8) Örnekli Partner Okuması:
Stratejik okumaya katkı sağlayan ve bir eş ile etkileşimli okuma yapılması gereken bir tekniktir. Ders işleyişi sürecinde öğrenciler eşleriyle küçük bir grup şeklinde okudukları metni tartışırlar.
9) Sayfa İşareti Tekniği:
Öğrencilerin anlamaları ve metinler hakkında ölçücü yargılar yapabilmelerine yardımcı olan bir uygulamadır. Tartışma için temel olarak metnin okunmasından sonra öğrencilerin sayfa işaretlerine not aldıkları fikirler kullanılır.
10) Bağlantı Çubukları:
Öyküleyici veya bilgilendirici bir metni okurken bağlantılar oluşturmayı sağlayan cümle kalıplarıdır. Bağlantı kuran cümle kalıpları öğrencilere düşünmelerini gözlemleme ve okuma sürecinde yansımaya teşvik etme konusunda yardımcı olur.
11) Bir Şeyler Söyle:
Öğrencilerin okuduklarını gözlemlemelerine, bağlantı kurma yoluyla yardımcı olur. Öğrencilerin seçtiği veya öğretmenin belirlediği yerlerde öğrenciler, okumuş oldukları hakkında eşlerine “bir şey söylemek” amacıyla dururlar. Eşlerine yeni bir fikir veya hikayedeki karakterin eylemlerine dair bir yorum yapabilirler.
12) Hikâyenin Geri Kalanı:
Öğrencileri metinde kayıp olan veya üstü kapalı olan unsuru incelemeleri ve bu bakış açısını araştırmaları için kendi geçmiş bilgilerini kullanmaya teşvik eden problem oluşturma işleminin uyarlanma hâlidir. Bir metnin anlaşılmasını kolaylaştıracak yeni metinlerle okunan hikâyenin devamı ve içeriği daha iyi anlaşılacaktır.
13) Değiştirme:
Öğrencileri, eleştirel düşünmeye teşvik etmenin bir diğer etkili yoludur. Öğrenci, okuduğu metnin bazı özellik ve unsurlarını sorgulayarak değiştirmeye çalışır.
Değiştirme tekniğinin başlıca uygulama çeşitleri şunlardır:
- Cinsiyet değiştirme
- Konu değiştirme
- Yer ve zaman değiştirme
- Vücut yapısı değiştirme
- Kıyafet değiştirme
- Duygu değiştirme
- Etnik ve ırk değiştirme
- Dil değiştirme
- İlişki ve örgütlenme değiştirme
KAYNAKÇA
- Ö. Potur, (2014). Türkçe derslerinde eleştirel okuryazarlık. Ana Dili Eğitimi Dergisi. 2(4), 32-49.
- http://www.nedir.top/okuryazarlik
- https://prezi.com/psymfwowal75/elestirel-okuryazarlik
